FE_View_Detail

Kỳ I: xã hội hóa và truyền thông đại chúng(17/10/2011)
Định hướng xã hội là đặc trưng cơ bản của truyền thông đại chúng. Đặc trưng này càng được quảng bá rộng rãi thì khả năng ảnh hưởng từ các lệch lạc xã hội qua các con đường không chính thức càng hạn chế. sotttt.hanoi.gov.vn trân trọng giới thiệu bài viết của PGS.TS Mai Quỳnh Nam, Viện trưởng Viện nghiên cứu con người..

Gen xã hội có được nhờ tích lũy

Đứa bé ra đời, nó được truyền sẵn các gen sinh học, còn các gen xã hội thì nó phải tích lũy từ sự học do được dạy. Quá trình học hỏi của đứa bé bắt đầu bằng cách bắt chước kiểu hành vi của người lớn, trước hết là kiểu hành vi của những người gần gũi. Sự mô tả sau đây cho thấy điều này: những người lớn chơi với nhau trong sân bóng rổ, họ tranh giành trái bóng và ném trái bóng vào cái rổ treo trên bảng gỗ. Khi trái bóng được ném trúng rổ thì tất cả mọi người cùng reo lên. Đứa bé ở ngoài sân cũng reo lên. Rồi trái bóng lăn ra ngoài sân, đứa bé chạy theo nhặt, nó không dùng chân đá trái bóng, mà dùng tay ném trái bóng nhằm vào cái rổ treo trên cao. Đó là kiểu hành vi đứa bé bắt chước từ người lớn. Sau này, khi lớn lên, đứa bé có thể trở thành một cầu thủ bóng rổ nổi tiếng. Sự nổi tiếng đó là do cậu bé ngày ấy được dạy cách chơi bóng rổ một cách bài bản, cậu tỏ ra hứng thú và có năng lực tiếp thu sự dạy. Nhờ vậy, cậu bé đã sắm vai một cầu thủ bóng rổ chuyên nghiệp. Quá trình này được gọi là xã hội hóa.

Nhờ có xã hội hóa mà cá nhân tiếp nhận được nền văn hóa của xã hội, nơi con người được sinh ra, con người in đậm các nét đặc trưng của xã hội trong quá trình trưởng thành. Ở vào bối cảnh xã hội đó, con người học cách suy nghĩ, cách hành động phù hợp với các giá trị, các khuôn mẫu xã hội. Fichter - nhà xã hội học Mỹ coi “xã hội hóa là một diễn tiến ảnh hưởng hỗ tương giữa người này với người khác, kết quả là một sự chấp nhận những khuôn mẫu hành động và sự thích nghi với những khuôn mẫu đó”.

Con người từ thơ bé đã được “học ăn, học nói, học gói, học mở”. Những người thầy đầu tiên truyền bá các tri thức là cha mẹ, ông bà, anh, chị em trong gia đình. Như vậy, sự dạy bắt đầu ở gia đình, rồi đó mở rộng sang các phạm vi xã hội rộng lớn hơn. Nói một cách hình ảnh thì đời sống xã hội giống một con tàu, cá nhân chuyển động trên con tàu đó. Hành trình của đời sống cá nhân một mặt phụ thuộc vào sự chuyển động của con tàu, mặt khác, cá nhân có thể lựa chọn vị thế, cách thức ứng xử của mình sao cho phù hợp với vận tốc và lộ trình của con tàu xã hội. Đây là quá trình tiếp nhận, sáng tạo và thích nghi văn hóa. Xã hội hóa nhấn mạnh đến sự thích nghi xã hội và khả năng tái tạo xã hội một cách chủ động thông qua các mối quan hệ xã hội. Như vậy, nhờ có xã hội hóa con người không chỉ tiếp thu các kinh nghiệm xã hội, mà từ hoạt động của mình, dựa trên việc nhận thức hệ thống giá trị, khuôn mẫu hành vi, con người còn chủ động sáng tạo nên các giá trị, các khuôn mẫu, các kiểu hành vi. Điều này có nghĩa là cá nhân không chỉ khoác lên thân mình chiếc áo văn hóa của xã hội, mà còn tự tái tạo chiếc áo văn hóa của bản thân mình, của cả cộng đồng người, mà cá nhân đó là một thành viên.

Xã hội hóa là một quá trình

Xã hội hóa diễn ra như một quá trình, nó mở đầu từ lúc con người sinh ra và kết thúc khi người ta chết. Xã hội hóa là không ngừng trong suốt vòng đời, vì vậy mà “kẻ bảy mươi học người bảy mốt” .

Các nhà xã hội học chia xã hội hóa thành các giai đoạn cơ bản:

Giai đoạn xã hội hóa ban đầu từ tuổi bế bồng, lúc này đứa bé gắn bó chặt chẽ với đời sống gia đình. Gia đình vừa là cái tổ nhỏ vừa là tổ chức xã hội đầu tiên của đứa bé.

Rồi đến giai đoạn xã hội hóa diễn ra ở nhà trường. Nhà trường là thiết chế xã hội có chức năng truyền bá kiến thức cơ bản, có hệ thống, để cá nhân trở thành con người có khả năng thực hiện tốt các vai trò xã hội. Nhà trường vừa đào tạo các kiến thức nền tảng, vừa dạy nghề để người ta biết làm nghề, vì nghề là điều kiện cơ bản để sinh sống. Và không chỉ như vậy, nhà trường còn dạy cách làm chồng, làm vợ, làm cha, làm mẹ. Mỗi cách làm đó đều gắn với những vai trò xã hội mà cá nhân phải đảm nhiệm trong suốt cuộc đời.

Tiếp nữa, hoạt động nghề nghiệp là sự thể hiện vai trò xã hội của con người trong hệ thống phân công lao động xã hội, được quy định bởi cấu trúc xã hội.  Ở gia đình, người ta còn phải đảm nhiệm các vai trò như làm chống, làm vợ, rồi làm cha, làm mẹ... Đây là giai đoạn xã hội hóa kéo dài nhất, gắn với vai trò xã hội cơ bản nhất và cũng có nhiều sáng tạo nhất, nó cho thấy kết quả mà cá nhân được chuẩn bị từ các giai đoạn xã hội hóa trước đó.

Việc phân biệt các giai đoạn xã hội hóa chỉ có ý nghĩa tương đối. Vì trong đời sống của mình, con người có thể vừa gắn kết với gia đình, vừa gắn kết với nhà trường cũng như môi trường làm việc. Tác động của các nhân tố nói trên đối với cá nhân có thể là đồng thời, nhưng mức độ ảnh hưởng thì lại khác nhau, vì chúng phụ thuộc vào vai trò và hoạt động sống của cá nhân trong từng giai đoạn.

Môi trường xã hội hóa

Cùng với việc phân tích các giai đoạn xã hội hóa, người ta cũng quan tâm đến môi trường xã hội hóa. Môi trường chính thức và không chính thức đối với xã hội hóa phụ thuộc chủ yếu vào các quan hệ giữa người với người trong đời sống xã hội và chức năng của các tổ chức hoặc thiết chế xã hội. Người ta nhận thấy: nhóm bạn đồng tuổi, đồng giới nhiều khi được kết nối khá lỏng lẻo nhưng lại ảnh hưởng rất lớn đối với cá nhân trong quá trình xã hội hóa, đặc biệt ở độ tuổi vị thành niên. “Học thầy không tày học bạn” là vì vậy. Nhiều em ở độ tuổi này sa vào các lệch lạc xã hội vì chơi với bạn xấu, bị bạn xấu dụ dỗ rồi chăn dắt và khống chế.

Trong xã hội hiện đại, các phương tiện truyền thông đại chúng phát triển mạnh, đặc biệt ở các quốc gia công nghiệp và xã hội đô thị. Hệ thống này trở thành tác nhân xã hội hóa không chính thức, nhưng có sức lan tỏa rất mạnh tới công chúng bởi sự hỗ trợ của phương tiện công nhiệp và kỹ thuật đồ sộ tạo nên trường lực trong xã hội thông tin.

Kết quả từ cuộc Tổng điều tra năm 2009 cho thấy:  hiện nay, ở nước ta, số hộ có sử dụng TV  tăng gần gấp đôi so với năm 1999. Tỷ lệ này ở khu vực nông thôn là 84,9%, và ở khu vực thành thị là 91,3%.

Mai Quỳnh Nam

Quay trở lại